De risicoklassen van de AI Act, uitgelegd zonder juridisch jargon

De meeste uitleg over de AI Act begint met een lijst verplichtingen: documentatie, menselijk toezicht, conformiteitsbeoordelingen. Die lijst klopt, maar het is de tweede vraag. De eerste vraag is simpeler en wordt voortdurend overgeslagen: in welke van de vier risicoklassen valt jouw AI-systeem eigenlijk? Sla die vraag over en je schrikt van regels die niet op jou van toepassing zijn, of je mist regels die dat wel zijn.

De AI Act classificeert systemen, geen bedrijven

Dit is het punt waar MKB-bedrijven het vaakst over struikelen: de AI Act vraagt niet eerst hoe groot je bent voordat hij bepaalt wat geldt. Hij vraagt wat het systeem doet. Een recruitmentbureau van vijf mensen dat een CV-screeningtool met een bias gebruikt, krijgt dezelfde verplichtingen als een bedrijf van 5.000 mensen met precies dezelfde tool. Grootte komt pas later in beeld, in hoe de boete wordt berekend (artikel 99 lid 6) en in het lichtere documentatietraject voor kleine en middelgrote ondernemingen (artikel 11 lid 1). De classificatie zelf is risicogebaseerd, punt uit.

Dat betekent dat de nuttige vraag nooit is "ben ik groot genoeg om me hier druk over te maken," maar "wat doet dit specifieke gereedschap precies." Een beslisboom beantwoordt dat sneller dan een juridische samenvatting.

De beslisboom: vier vragen op volgorde

Een workflowdiagram op papier. De indeling is een beslisboom, geen inschatting.

Vraag 1: Doet het systeem een van een korte lijst verboden dingen?

Artikel 5 verbiedt een specifieke, beperkte set praktijken volledig, voor iedereen, in elke sector. Niet "zwaar gereguleerd," verboden. De lijst omvat onder meer:

• Subliminale of manipulatieve technieken die iemands gedrag zodanig verstoren dat er schade ontstaat
• Het uitbuiten van kwetsbaarheden door leeftijd, beperking of een specifieke sociale of economische situatie
• Sociale score-toekenning: mensen beoordelen of rangschikken op sociaal gedrag, met niet-verwante gevolgen
• Emoties afleiden op de werkvloer of op school (met beperkte medische of veiligheidsuitzonderingen)
• Ongerichte scraping van gezichtsfoto's van internet of camerabeelden om een herkenningsdatabase te bouwen
• Realtime biometrische identificatie op afstand in publieke ruimtes voor opsporing, buiten een korte lijst nauwe uitzonderingen

Als je systeem een van deze dingen doet, is het antwoord niet "documentatie toevoegen." Het antwoord is "dit niet bouwen," en geen bedrijfsgrootte verandert dat. In de praktijk raakt bijna niets wat een recruitment- of logistiekbedrijf bouwt deze categorie. Deze klasse bestaat vooral om zichzelf snel uit te sluiten, en dat is precies wat hij voor jou moet doen.

Vraag 2: Staat het op de hoogrisicolijst?

Als een systeem niet regelrecht verboden is, is de volgende vraag of het op een van twee lijsten voorkomt.

Bijlage III noemt acht categorieen zelfstandig hoogrisicogebruik, waaronder biometrie, kritieke infrastructuur, onderwijs, en, relevant voor Radicals eigen sector, werkgelegenheid en personeelsbeheer: CV-screeningtools, tools die bepalen wie wordt shortlisted, tools die personeel monitoren of beoordelen. Een recruitmentbedrijf dat een van deze bouwt of inzet moet bijlage III serieus nemen, niet als hypothetisch scenario.

Bijlage I gaat over een andere situatie: AI ingebouwd als veiligheidscomponent in een product dat al certificering door een derde partij nodig heeft, denk aan machines of medische hulpmiddelen. Dit is een kleinere, specialistischere groep, en heeft de langste aanlooptijd: 2 augustus 2028.

De oorspronkelijke termijn van bijlage III, 24 maanden na inwerkingtreding, is uitgesteld door de Digital Omnibus Regulation (EU) 2026/1744, van kracht sinds 27 juli 2026, naar 2 december 2027. Dat is een echte verlenging, geen gerucht, en het is de moeite waard om te weten zodat je niet haast maakt voor een datum die niet meer geldt.

Hoogrisicosystemen dragen de zwaarste verplichtingen: een risicobeheersysteem, datagovernance, technische documentatie, ontwerp voor menselijk toezicht, en een conformiteitsbeoordeling voordat het systeem in gebruik gaat.

Vraag 3: Moet het alleen eerlijk zijn over dat het AI is?

De meeste systemen die niet hoogrisico zijn, vallen alsnog onder artikel 50 als mensen er rechtstreeks mee interacteren. Chatbots moeten laten weten dat ze AI zijn, tenzij dat uit de context al duidelijk is. Door AI gegenereerde of gemanipuleerde audio, beeld of video heeft een machinaal leesbare markering nodig. Deze klasse vereist geen conformiteitsbeoordeling of risicodossier. Hij vereist dat je mensen vertelt waarmee ze praten. De nalevingsdatum hier is 2 augustus 2026, al van kracht.

Vraag 4: Al het overige is minimaal risico

Spamfilters, aanbevelingssystemen zonder werkgelegenheids- of veiligheidsaspect, interne conceptmiddelen: het grootste deel van wat een klein of middelgroot bedrijf dagelijks daadwerkelijk gebruikt, valt hier, zonder specifieke AI Act-verplichting bovenop gewone goede praktijk.

Een gevarenbord. Een klein aantal AI-toepassingen is gewoon verboden, ongeacht bedrijfsgrootte of sector.

De vier klassen naast elkaar

Deze tabel is de bestemming, niet het startpunt. Van boven naar beneden lezen zonder eerst de beslisboom te doorlopen is precies hoe bedrijven een spamfilter overreguleren of een CV-screeningtool onderdocumenteren. De tabel vertelt wat geldt zodra je de klasse kent. De boom vertelt je welke klasse dat is.

Een uitgewerkt voorbeeld: de CV-screeningtool die een recruitmentbureau echt gebruikt

Neem een concreet geval, dicht bij Radicals eigen sector. Een recruitmentbureau gebruikt een tool die binnenkomende CV's rangschikt tegen een functieomschrijving en een shortlist-score oplevert. Loop de vier vragen op volgorde langs.

Vraag 1. Manipuleert het gedrag, buit het een kwetsbaarheid uit, kent het een sociale score toe, leidt het emoties af, scrapet het gezichten, of identificeert het mensen realtime in het openbaar? Nee. Het rangschikt documenten tegen een functieomschrijving. Vrijgesteld.

Vraag 2. Staat het op de hoogrisicolijst? Ja, meteen: bijlage III noemt tools voor werkgelegenheidsbeslissingen met naam, en een shortlist-score is precies dat, een tool die wezenlijk beinvloedt of iemand een gesprek krijgt. Dit is geen grensgeval en geen grootte-vraag. Een bureau van vijf mensen dat deze tool gebruikt, draagt dezelfde bijlage III-verplichtingen als een landelijk uitzendbureau.

Dat betekent: een risicobeheersysteem voor de rangschikkingslogica, datagovernance over de CV-data die erin gaat, technische documentatie die beschrijft hoe de score tot stand komt, een stap van menselijk toezicht voordat een afwijzing definitief wordt, en een conformiteitsbeoordeling voordat de tool bij echte kandidaten wordt gebruikt. De deadline om dit op orde te hebben is 2 december 2027, niet volgende week, maar ook niet oneindig ver weg.

Vraag 3 en 4 zijn hier niet meer aan de orde; het systeem is al bij vraag 2 geland.

Vergelijk dat nu met een tweede tool bij hetzelfde bureau: een interne assistent die outreach-mails aan kandidaten opstelt, waarbij een mens elk bericht controleert en verstuurt. Vraag 1: nee. Vraag 2: nee, het bepaalt niet wie wordt geshortlist, het stelt een bericht op dat een mens nog goedkeurt. Vraag 3: als kandidaten zouden kunnen denken dat een mens zonder melding aan hen schrijft, geldt artikel 50, dus voegt het bureau een regel toe die AI-hulp meldt waar relevant. Anders landt het bij vraag 4, minimaal risico. Twee tools, hetzelfde bedrijf, dezelfde week, twee volledig verschillende verplichtingensets, omdat de classificatie volgt wat de tool beslist, niet wie hem bouwde of hoe groot het bedrijf is.

Waarom deze volgorde meer uitmaakt dan de lijst zelf

Een juridische samenvatting presenteert deze vier klassen als parallelle categorieen. In de praktijk zijn het opeenvolgende filters, en elke stap doet er alleen toe als het systeem de vorige vraag heeft overleefd. Een echte tool op volgorde door de boom leiden kost minuten en levert een specifiek antwoord op in plaats van een vaag gevoel van onrust. Een spreadsheet met veertig verplichtingen doorlopen zonder eerst te vragen welke klasse geldt, kost uren en eindigt meestal in datzelfde vage gevoel van onrust, alleen later.

De praktische versie die wij met klanten gebruiken: benoem het gereedschap, benoem precies welke beslissing of output het produceert, en toets het aan vraag 1 voordat je iets anders aanraakt. Negen van de tien keer, voor een bedrijf buiten biometrie, kritieke infrastructuur of werkgelegenheidsbeslissingen, doorstaat het gereedschap de verbodsvraag en de hoogrisicolijst in hetzelfde korte gesprek, en landt het in artikel 50 of minimaal risico. De tiende keer is het waard om vroeg te signaleren, want de verplichtingen van bijlage III bouw je niet in een week alsnog in.

Iemand die achter een laptop werkt. De meeste AI-systemen die een MKB-bedrijf echt gebruikt, vallen in de twee laagste klassen.

Waar de regels voor general-purpose AI in passen

Een bron van verwarring die apart uitgelegd moet worden: de regels voor general-purpose AI-modellen, de grote modellen achter tools zoals ChatGPT of Claude, zijn geen vijfde klasse naast de vier hierboven. Het is een parallel spoor dat geldt voor de modelaanbieder, niet voor de klasse van de toepassing die erbovenop is gebouwd. Een GPAI-aanbieder heeft eigen verplichtingen rond technische documentatie, een samenvatting van de trainingsdata, en, voor modellen boven een drempel voor systeemrisico, extra veiligheidstests. Die verplichtingen zijn afdwingbaar sinds 2 augustus 2026, dezelfde datum als de transparantieregels uit artikel 50. Voor een klein bedrijf dat een CV-screeningtool bouwt bovenop een general-purpose model kunnen beide sporen tegelijk gelden: de toepassing wordt geclassificeerd via de vier-vragen-boom hierboven, en los daarvan draagt het onderliggende GPAI-model zijn eigen verplichtingen aan de aanbiederskant, die het bedrijf niet hoeft te dupliceren, alleen te kennen bij het kiezen van een leverancier.

Wat dit niet vervangt

Dit is een classificatie-oefening, geen juridisch advies, en het vervangt niet AI-beleid als het document dat regelt hoe je organisatie AI dag in dag uit daadwerkelijk gebruikt, of AI-geletterdheid als de basiskennis die je team nodig heeft, ongeacht in welke klasse een gereedschap valt. De AI-geletterdheidsverplichting uit artikel 4 geldt over alle klassen heen, niet alleen de hoogrisico-klasse, dus classificatie en geletterdheid zijn twee aparte taken, allebei nodig. Een team dat vraag 1 tot en met 4 correct kan beantwoorden voor zijn eigen gereedschap, heeft daarmee in feite al een betekenisvol deel ingevuld van wat artikel 4 vraagt: een werkend begrip van hoe de AI die het gebruikt daadwerkelijk onder de wet valt.

Over deze pagina

De vierledige structuur, de praktijkenlijst uit artikel 5, en de data van 2 december 2027 en 2 augustus 2028 komen rechtstreeks uit de tekst van de AI Act en de Digital Omnibus Regulation (EU) 2026/1744, gecontroleerd tegen de SME-boeteregel uit artikel 99 lid 6 en het versimpelde documentatietraject uit artikel 11 lid 1 hierboven genoemd. Geschreven door Radicals eigen team; er is geen klantdata gebruikt.